Ooit stonden er zo’n 200 buitenplaatsen langs de Vecht, waarvan er nu nog zo’n 72 over zijn. Vrijwel al deze buitenplaatsen kregen na het einde van de Tachtigjarige Oorlog met Spanje in 1648 een orangerie, zodat ook hier sinaasappels, citroenen en limoenen konden worden gehouden.
’s Zomers stonden deze boompjes in volle glorie te bloeien en vrucht te dragen in de tuin; ’s winters werden ze verplaatst naar een soms verwarmde kas of oranjerie. Aanvankelijk werden de oranjeboompjes in de volle grond gepoot en konden ze niet worden verplaatst. Ze stonden op het zogenoemde oranjeveld. Door de strenge winters werkte dat niet.
Een van de laatste ‘historische’ oranjerieën die werd aangelegd, was die van Nyenrode in 1910. Veel van deze tientallen oranjerieën zijn gesneuveld; er zijn er nog maar enkele over. De meeste aangekochte citrusbomen kwamen overigens in kisten uit Genua en niet uit Portugal of Spanje, omdat die exemplaren om de een of andere reden niet aansloegen. In de kisten mochten tijdens de reis van zes tot acht weken geen gaten zitten vanwege de ratten aan boord.
De beroemdste citruscollecties in Nederland zijn die van Paleis Het Loo en Kasteel Twickel, met enkele meer dan driehonderd jaar oude exemplaren. De enige nog bestaande citruscollectie langs de Vecht is die van Kees Beelaerts van Blokland in Vreeland. In 2009 nam hij de zorg op zich voor de collectie van Dirk Perdijk, bestaande uit 120 oude variëteiten citrusboompjes. In 2020 haalde hij ook enten op in de oude en de nieuwe hortus van Utrecht. De boompjes waarvan de enten zijn genomen, waren oorspronkelijk afkomstig van Paleis Soestdijk.
Deze Vreelandse collectie bevat ook enkele zeer zeldzame variëteiten van meer dan honderd jaar oud. In totaal zijn er zo’n 200 exemplaren, waaronder bergamot, cedraat of sukadecitroen, bittere sinaasappel en gevingerde citroen, ook wel Boeddha’s hand genoemd. Zin in een excursie? Stuur me dan een e-mail naar zanderinkr@gmail.com.
Komend jaar gaan deze citrusbomen weer naar buiten en zoeken zij het gezelschap van andere vruchtdragende, niet-inheemse maar wel winterharde bomen langs de Vecht, zoals mispel, kwee, gele kornoelje, vijg, morel en mirabel.
René Zanderink
bioloog, journalist, kookboekschrijver
